Part 3 :ห้วงอากาศ
และสิทธิการใช้พื้นที่อากาศ
(Airspace & Airspace Use for UAS)
การใช้พื้นที่อากาศเป็นองค์ประกอบสำคัญของการบินอากาศยานไร้คนขับในประเทศไทย ทั้งในการสอบ CAAT และในการปฏิบัติการบินจริง เนื้อหาในส่วนนี้ถูกออกแบบเพื่อให้ผู้ควบคุมหรือปล่อยอากาศยานเข้าใจโครงสร้างน่านฟ้าไทย หลักการกำหนดพื้นที่บิน และกระบวนการตัดสินใจเลือกพื้นที่บินอย่างถูกต้องตามกฎหมายและปลอดภัย
การสอบ CAAT ในหมวดนี้ไม่ได้มุ่งเน้นการท่องจำชื่อพื้นที่เพียงอย่างเดียว แต่ประเมินความสามารถในการเชื่อมโยงกฎหมาย ความปลอดภัย การจัดการความเสี่ยง และการตัดสินใจเชิงปฏิบัติที่สอดคล้องกับสภาพน่านฟ้าจริงของประเทศไทย
ภาพรวมการกำกับดูแลน่านฟ้าไทย
การควบคุมและกำกับดูแลน่านฟ้าในประเทศไทยเป็นระบบบูรณาการที่เกี่ยวข้องกับหลายหน่วยงาน โดยมีบทบาทหน้าที่แตกต่างกันตามขอบเขตอำนาจหน้าที่ ได้แก่
สำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย (กพท. หรือ CAAT) ทำหน้าที่กำหนดนโยบาย ข้อกำหนด และเงื่อนไขการใช้อากาศยานไร้คนขับ รวมถึงการออกประกาศพื้นที่หวงห้าม พื้นที่จำกัด และพื้นที่อันตรายสำหรับการบินพลเรือน
บริษัท วิทยุการบินแห่งประเทศไทย จำกัด ทำหน้าที่บริหารจัดการจราจรทางอากาศและการให้บริการการเดินอากาศ โดยเฉพาะในน่านฟ้าควบคุมและบริเวณสนามบิน
กองทัพอากาศไทย (RTAF) และกองทัพเรือ (RTN) มีบทบาทสำคัญในพื้นที่ที่เกี่ยวข้องกับความมั่นคง การฝึกทางทหาร และโครงสร้างพื้นฐานด้านการป้องกันประเทศ
น่านฟ้าไทยจึงเป็นทรัพยากรสาธารณะที่อยู่ภายใต้การควบคุมร่วมกัน การใช้อากาศยานไร้คนขับต้องเคารพโครงสร้างดังกล่าวอย่างเคร่งครัด
ภาพรวมโครงสร้างพื้นที่หวงห้าม
และพื้นที่จำกัดของ CAAT
(VTP / VTR / VTD)
1) VTP (Prohibited Area) พื้นที่หวงห้าม
เป็นพื้นที่ที่ “ห้ามบิน” ตามข้อกำหนดด้านความมั่นคง/ความปลอดภัยระดับสูง โดยทั่วไปไม่ถือเป็นพื้นที่สำหรับขออนุญาตบินตามปกติ ผู้ปฏิบัติการต้องหลีกเลี่ยงโดยเด็ดขาด
2) VTR (Restricted Area) พื้นที่จำกัด
เป็นพื้นที่ที่ “จำกัดการบิน” ต้องพิจารณาเงื่อนไขและอาจต้องได้รับอนุญาต/ประสานงานตามที่ระบบหรือหน่วยงานกำหนด ก่อนทำการบิน ผู้ปฏิบัติการต้องตรวจสอบเงื่อนไขเฉพาะพื้นที่นั้นทุกครั้ง
3) VTD (Danger Area) พื้นที่อันตราย
เป็นพื้นที่ที่อาจมีความเสี่ยงจากกิจกรรมบางประเภทในบางช่วงเวลา ผู้ปฏิบัติการต้องตรวจสอบสถานะล่าสุดและข้อควรระวังอย่างเคร่งครัดก่อนบิน
การกำหนดพื้นที่ VTP, VTR และ VTD เป็นโครงสร้างมาตรฐานด้านความปลอดภัยทางการบินที่ใช้ร่วมกันในระดับสากล เพื่อจัดระดับความเสี่ยงและควบคุมการใช้น่านฟ้าอย่างเหมาะสมตามลักษณะกิจกรรม ความหนาแน่นของการจราจรทางอากาศ และประเด็นด้านความมั่นคงของประเทศ
โครงสร้างดังกล่าวไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อห้ามการบินโดยไม่จำเป็น แต่ถูกออกแบบเพื่อให้ผู้ปฏิบัติการสามารถประเมินได้อย่างถูกต้องว่า พื้นที่ใดห้ามบินโดยเด็ดขาด พื้นที่ใดสามารถบินได้ภายใต้เงื่อนไข และพื้นที่ใดต้องตรวจสอบสถานะหรือช่วงเวลาก่อนทำการบิน โดยยึดตามประกาศอย่างเป็นทางการของ CAAT และข้อมูลล่าสุดในระบบ UAS Portal
VTP พื้นที่หวงห้าม (Prohibited Area)
VTP ย่อมาจาก Prohibited Area
V หมายถึงพื้นที่ที่อยู่ภายใต้การกำหนดเชิงโครงสร้างของน่านฟ้า
T หมายถึง Traffic หรือกิจกรรมการบินที่มีความอ่อนไหวสูง
P หมายถึง Prohibited ซึ่งหมายถึงการห้ามทำการบินโดยเด็ดขาด
พื้นที่หวงห้ามเป็นพื้นที่ที่กำหนดขึ้นเพื่อความมั่นคง ความปลอดภัยระดับสูง หรือการคุ้มครองโครงสร้างพื้นฐานสำคัญ โดยทั่วไปไม่ถือเป็นพื้นที่สำหรับการขออนุญาตบินตามปกติ ผู้ปฏิบัติการต้องหลีกเลี่ยงพื้นที่ดังกล่าวอย่างเด็ดขาด
ตัวอย่างพื้นที่หวงห้ามที่สำคัญ ได้แก่ พื้นที่รอบสนามบินพลเรือนและสนามบินทหาร โดยทั่วไปกำหนดรัศมีประมาณ 9 กิโลเมตรจากจุดอ้างอิงของสนามบิน การทำการบินอากาศยานไร้คนขับในพื้นที่นี้ถือเป็นการฝ่าฝืนกฎหมาย เว้นแต่จะได้รับอนุญาตเป็นกรณีพิเศษจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
VTR พื้นที่จำกัด (Restricted Area)
VTR ย่อมาจาก Restricted Area โดยตัวอักษรแต่ละตัวมีความหมายเชิงโครงสร้างตามหลักการกำหนดน่านฟ้าสากล
V หมายถึง Visual หรือพื้นที่ที่กำหนดให้ต้องมีการพิจารณาเป็นพิเศษในเชิงการมองเห็นและการควบคุม
T หมายถึง Traffic หรือการมีการใช้น่านฟ้าร่วมกับกิจกรรมอื่น
R หมายถึง Restricted ซึ่งสะท้อนถึงข้อจำกัดในการใช้งาน ไม่ใช่การห้ามบินโดยเด็ดขาด
พื้นที่จำกัดคือพื้นที่ที่การทำการบินอาจกระทำได้ภายใต้เงื่อนไขเฉพาะ และในหลายกรณีจำเป็นต้องได้รับอนุญาตหรือมีการประสานงานกับหน่วยงานที่รับผิดชอบพื้นที่นั้นก่อนทำการบิน เงื่อนไขอาจแตกต่างกันไปตามลักษณะพื้นที่ ช่วงเวลา และระดับความเสี่ยง
ตัวอย่างพื้นที่จำกัดที่สำคัญ ได้แก่ พื้นที่ VTR 1 เขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล ซึ่งมีจุดอ้างอิงบริเวณอนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ และกำหนดรัศมีประมาณ 19 กิโลเมตร พื้นที่ดังกล่าวเป็นเขตเมืองหนาแน่น มีการใช้น่านฟ้าสูง และเกี่ยวข้องกับความปลอดภัยสาธารณะ การบินในพื้นที่นี้ต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขที่กำหนด และในหลายกรณีต้องยื่นขออนุญาตผ่านระบบ UAS Portal
VTD พื้นที่อันตราย (Danger Area)
VTD ย่อมาจาก Danger Area
V หมายถึงพื้นที่ในโครงสร้างน่านฟ้า
T หมายถึงกิจกรรมหรือการใช้งานในช่วงเวลาใดช่วงเวลาหนึ่ง
D หมายถึง Danger ซึ่งสะท้อนถึงความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นจากกิจกรรมในพื้นที่นั้น
พื้นที่อันตรายเป็นพื้นที่ที่อาจมีความเสี่ยงจากกิจกรรมบางประเภท เช่น การฝึกทางทหาร การทดสอบอาวุธ หรือกิจกรรมที่อาจเป็นอันตรายต่อการบินพลเรือน ผู้ปฏิบัติการต้องตรวจสอบสถานะพื้นที่และช่วงเวลาการใช้งานอย่างเคร่งครัดก่อนทำการบิน
ตัวอย่างพื้นที่อันตราย ได้แก่ พื้นที่ฝึกทางทหารในจังหวัดสัตหีบ จังหวัดสระบุรี หรือพื้นที่ที่อยู่ภายใต้การควบคุมของกองทัพอากาศและกองทัพเรือ การบินในพื้นที่เหล่านี้โดยไม่ตรวจสอบสถานะล่าสุดอาจก่อให้เกิดอันตรายร้ายแรง
TFR พื้นที่จำกัดชั่วคราว
(Temporary Flight Restriction)
พื้นที่จำกัดชั่วคราวเป็นพื้นที่ที่ CAAT หรือหน่วยงานรัฐประกาศใช้เป็นการชั่วคราว เนื่องจากสถานการณ์พิเศษ เช่น เหตุการณ์ด้านความมั่นคง ภัยพิบัติ กิจกรรมระดับชาติ หรือสถานการณ์ระหว่างประเทศ
ตัวอย่างเช่น การประกาศจำกัดการบินบริเวณชายแดนไทย–กัมพูชาในบางช่วงเวลา การบินในพื้นที่ดังกล่าวต้องปฏิบัติตามประกาศล่าสุดอย่างเคร่งครัด และต้องตรวจสอบข้อมูลผ่านระบบ UAS Portal ทุกครั้งก่อนทำการบิน
บทสรุป
เนื้อหาในหมวดห้องอากาศและการใช้พื้นที่อากาศเป็นแกนหลักด้านความปลอดภัยที่ผู้ควบคุมอากาศยานไร้คนขับทุกคนต้องเข้าใจและเคารพ การปฏิบัติตามข้อกำหนดพื้นที่บินอย่างถูกต้อง ไม่ได้เป็นเพียงการปฏิบัติตามกฎหมาย แต่เป็นการสร้างวัฒนธรรมความปลอดภัยในชุมชนโดรนของประเทศไทย
เมื่อผู้ใช้อากาศยานมีความเข้าใจระบบน่านฟ้าอย่างถูกต้อง การกำกับดูแลจะสามารถดำเนินไปได้อย่างมีประสิทธิภาพ ลดความจำเป็นในการใช้มาตรการทางกฎหมายที่เข้มงวด และสนับสนุนการพัฒนาการใช้อากาศยานไร้คนขับอย่างยั่งยืนในระยะยาว
ดำเนินการเรียนรู้ต่อในหัวข้อถัดไป
เพื่อเตรียมสอบอย่างเป็นระบบ แนะนำให้ศึกษาต่อไปตามตามลำดับดังนี้
ไปยัง Part 4: ปัจจัยของมนุษย์ (Human Factors)
การรับรู้ การตัดสินใจ ความเหนื่อยล้า และข้อจำกัดของมนุษย์ที่มีผลต่อความปลอดภัยในการบิน
ไปยัง Part 5: ขั้นตอนการปฏิบัติการบิน
การเตรียมการก่อนบิน ระหว่างบิน หลังบิน และการจัดการสถานการณ์ผิดปกติ